ELÇİNİN 65 YAŞI

Bə­dii uca­lıq - el­mi də­rin­lik

Azər­bay­can xal­qı­nın ta­ri­xi-mə­nə­vi var­lı­ğı­nı bə­dii sö­zün əbə­diy­yət alə­min­də inad­kar inam­la qo­ru­yan, əks et­di­rən ya­zı­çı və tən­qid­çi­lər­dən bi­ri çağ­daş Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın can­lı klas­si­ki El­çin Əfən­di­yev­dir. O, tək­cə ədə­bi-ta­ri­xi pro­ses­də yox, ümu­miy­yət­lə, mil­li ic­ti­mai fikir­də özü­nə­məx­sus ye­ri olan əvə­zo­lun­maz ya­zı­çı, ic­ti­mai xa­dim, tə­əs­süb­keş və­tən­daş, bö­yük zi­ya­lı və nə­cib in­san­dır. El­çin unu­dul­maz İl­yas Əfən­di­ye­vin san­bal­lı ro­man­lar və dram­lar yaz­mış əzə­mət­li əli­nin sı­ğa­lı ilə bö­yü­müş, heç za­man bu dün­ya şöh­rət­li ya­zı­çı­nın mü­qəd­dəs əli­nin hə­ra­rə­ti­ni unut­ma­mış, İ.Əfən­di­yev və onun mən­sub ol­du­ğu nəs­lin bö­yük ədə­bi-ta­ri­xi ənə­nə­lə­ri­ni əzmlə da­vam et­dir­miş­dir. Bu gün o, ya­zı­çı, ic­ti­mai xa­dim, ədə­biy­yat­şü­nas ki­mi möh­tə­şəm fə­a­liy­yət gös­tər­mək­lə bə­ra­bər, ya­rım əsr İ.Əfən­di­ye­vin çi­yin­lə­rin­də irə­li­yə get­miş, ya­şa­yıb möv­cud ol­muş mil­li te­atr üçün də­yər­li dram əsər­lə­ri ya­zır, bö­yük ədi­bin ənə­nə­lə­ri­ni so­zal­ma­ğa qoy­mur.

On il əv­vəl yu­bi­ley­lə­rin bi­rin­də bö­yük ali­mi­miz mər­hum Ya­şar Qa­ra­yev ic­la­sı aça­raq de­di: «60-cı­la­rın 60 ya­şı ta­mam olur». İn­di 60-cı­la­rın ək­sə­riy­yə­ti­nin 70 ya­şı ta­mam olub, bu­dur, ar­tıq 60-cıla­rın ən ca­va­nı da 65 ya­şa çat­dı...

61 ya­şı­nın ta­mam ol­du­ğu gü­nün sə­hə­ri El­çin Əfən­di­ye­vin qə­bu­lu­na get­miş­dim. Mə­ni hə­mi­şə­ki ki­mi gü­lə­rüz­lə qar­şı­la­dı. Əl uza­dıb de­dim: «El­çin mü­əl­lim, ad gü­nü­nü­zü təb­rik edi­rəm». Bu­nun­la mən 50 ya­şım­la bağ­lı söh­bə­ti­mi­zə kör­pü sal­maq is­tə­yir­dim. El­çin mü­əl­lim özü­nə­məx­sus tərzdə gü­lüb de­di: - «Ay Ni­za­məd­din, adam heç is­tə­mir ki, 60-dan son­ra onun ad gü­nü­nü ya­da sal­sın­lar...». İn­di də bu sə­tir­lə­ri ya­za-ya­za hə­min ca­vab üzə­rin­də dü­şü­nü­rəm... Bir ay­dan son­ra «Ədə­biy­yat qə­ze­ti»ndə El­çin Əfən­di­ye­vin mə­nim ba­rəm­də ya­zıl­mış «İs­te­dad + Zəh­mət» ad­lı bö­yük mə­qa­lə­si çap olun­du. 1979-cu il­də ilk qə­ləm təc­rü­bə­lə­rim­dən bi­ri, us­ta­dım Ya­şar Qa­ra­ye­vin «Po­e­zi­ya və nəsr» ki­ta­bı haq­qın­da «Azər­bay­can» jur­na­lın­da re­sen­zi­yam çap olun­muş­du. O za­man Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın ka­ti­bi olan El­çin bu ya­zı­da tə­zə nə­fə­si du­yub Y.Qa­ra­ye­və de­miş­di - «Kim­di bu, onu ni­yə giz­lə­dir­si­niz, gön­dər gəl­sin mə­nim ya­nı­ma». Bu gənc bir qə­ləm əh­li üçün bö­yük qiy­mət, unu­dul­maz gö­rüş idi. O, mə­nə bir kəl­mə tə­rif de­mə­dən dər­hal ha­zır­la­maq­da ol­du­ğu «Fik­rin kar­va­nı» top­lu­su üçün ya­zı­lar tap­şır­dı, mən Əli Na­zim və Bə­kir Ço­ban­za­də oçerklə­ri­ni yaz­dım... Fik­ri­min ca­nı bu­dur ki, 70-ci il­lər­dən eti­ba­rən El­çin qə­lə­mi olan bir çox gənclə­rin əlin­dən tut­du, uğur­lu yol, bə­zi­lə­ri­nin ki­tab­la­rı­na ön söz yaz­dı.

El­çin is­te­dad­lı ada­mın qəd­ri­ni bi­lən, gənc nə­sil­də özü­nə inam for­ma­laş­dı­ran, is­te­dad­la ya­zıl­mış əsə­ri iti tən­qid­çi fəh­mi ilə ədə­bi pro­ses nəh­rin­də se­çib dər­hal qiy­mət­lən­di­rən sə­mi­mi, bö­yük ürək­li şəx­siy­yət­dir. El­çin bi­zim qəd­ri­mi­zi bi­lir, biz də onun ye­ri­ni; ona bö­yük dos­tu­muz, ağ­saq­qa­lı­mız ki­mi də­rin eh­ti­ram bəs­lə­yi­rik. Onun özün­dən son­ra­kı nə­sil­lər­lə ün­siy­yət sax­la­ya bil­mə­si­nin bir sə­bə­bi də bu­dur ki, El­çin gənclik eh­ti­ra­sı­nı qo­ru­yub sax­la­yan, da­i­ma fik­ri ye­ni­li­yə can atan, eh­kam­la­rı vax­tın­da da­ğıt­ma­ğı ba­ca­ran şəx­siy­yət və sə­nət­kar­dır.

El­çi­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğı Azər­bay­can ədə­bi­ya­tı­nın zən­gin bir tə­ma­yü­lü­nü təş­kil edir. O, 60-cı il­lər­də ye­ni bir nə­fəs­lə ədə­biy­ya­ta gəl­miş və ar­tıq 50 ilə ya­xın­dır ki, bu nə­fəs ye­ni­li­yi­ni, bə­dii tə­ra­və­ti qo­ru­yub sax­la­maq­da­dır. 60-cı il­lər nəs­ri­nin po­e­ti­ka­sı­nın tə­şək­kül və for­ma­laş­ma­sın­da İ.Hü­sey­nov, S.Əh­məd­li, Anar, Ə.Əy­lis­li, M.və R.İb­ra­him­bə­yov­lar, S.Azə­ri, İ.Mə­lik­za­də ilə bir­lik­də El­çi­nin mi­sil­siz xid­mət­lə­ri ol­muş­dur.

El­çi­nin ilk he­ka­yə­si «O ina­nır­dı» düz 49 il bun­dan əv­vəl, 1959-cu il iyu­lun 5-də «Azər­bay­can gənclə­ri» qə­ze­tin­də çap olu­nub. Və o gün­dən bu ya­na çap olun­muş «Se­çil­miş əsər­lə­ri»nin möh­tə­şəm on cil­di qar­şım­da du­rur. Bil­mi­rəm han­sı əsə­ri­ni se­çim və üzə­rin­də da­ya­nım. Bu vax­ta­dək El­çi­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğı haq­qın­da al­tı mə­qa­lə yaz­mı­şam və on­lar Əfən­di­yev­lər nəs­li­nin ədə­bi-ta­ri­xi möv­qe­yi­ni əks et­di­rən «Ədə­bi pro­ses və ədə­bi nə­sil» (2008, V.Xa­noğ­lan­la bir­lik­də) ki­ta­bın­da bir­lik­də çap olu­nub. El­çi­nin bü­tün əsər­lə­ri ma­raq­lı­dır, he­ka­yə­lə­ri də, es­se­lə­ri də, dram­la­rı da, tən­qid və ədə­biy­yat­şü­nas­lıq əsər­lə­ri də. Çün­ki El­çin heç vaxt ağ ka­ğı­za xə­ya­nət et­mə­yib, ka­ğız kor­la­ma­yıb, çün­ki onun ba­şı­nın üs­tə hə­mi­şə İ.Əfən­di­ye­vin zəh­mi da­ya­nıb. İ.Əfən­di­ye­vin ya­nın­da pis yaz­maq müm­kün de­yil­di...

El­çi­nin he­ka­yə­lə­ri - «Beş qə­pik­lik mo­to­sikl», «Qa­tar. Pi­kas­so. La­tur. 1968», «Qır­mı­zı ayı ba­la­sı», «Gü­mü­şü, na­rın­cı, məx­mə­ri», «Gün­lə­rin bir gü­nün­də», «Bu dün­ya­da qa­tar­lar ge­dər», «Sa­rı gə­lin», «Beş də­qi­qə və əbə­diy­yət», «Şu­şa­ya du­man gə­lib» və əl­bət­tə «Ba­la­da­da­şın ilk mə­həb­bə­ti» bə­dii sö­zün qüd­rə­ti ilə rəsm edil­miş can­lı hə­yat par­ça­la­rı­dır. Bu he­ka­yə­lər­də XX əsr Azər­bay­can klas­sik he­ka­yə­çi­lik ənə­nə­lə­ri - Mir­zə Cə­lil, Ə.Haq­ver­di­yev, Yu­sif Və­zir, Mir Cə­lal, İ.Əfən­di­yev, S.Rə­hi­mov, Ə.Məm­məd­xan­lı he­ka­yə­lə­rin­dən gə­lən ən yax­şı ənə­nə­lər ye­ni ta­ri­xi müs­tə­vi­də, əl­bət­tə ye­ni və ori­ji­nal bir üs­lub­da - lrik-psi­xo­lo­ji üs­lub­da da­vam et­di­ril­miş­dir.

Kül­lən 60-cı il­lər ümum­so­vet nəs­ri, xü­su­sən də Azər­bay­can nəs­ri üçün xa­rak­te­rik olan po­e­tik və es­te­tik cə­hət­lər El­çi­nin he­ka­yə­lə­rin­də par­laq bir tərzdə or­ta­ya çı­xır. El­çin mü­a­sir­lə­ri ilə bir­lik­də nəs­rin po­e­ti­ka­sın­da re­for­ma apar­dı və öz po­e­ti­ka­sı­nı ya­rat­dı. Bu re­for­ma­nın ma­hiy­yə­ti­ni be­lə xü­la­sə edə bi­lə­rəm: sə­ləf­lə­rin­dən və yaş­lı mü­a­sir­lə­rin­dən fərqli ola­raq El­çin öz he­ka­yə və po­vestlə­rin­də hə­yat ha­di­sə­lə­ri­nin pa­no­ram təs­vi­rin­dən im­ti­na et­di, təs­vir­də bə­dii də­qiq­li­yə na­il ol­du, onun üs­lu­bun­da li­rik təh­kiy­yə və psi­xo­lo­ji təh­lil güc­lən­di, bə­dii de­tal tə­fər­rü­a­tı əvəz et­di. Ya­zı­çı so­vet ədə­biy­ya­tı, so­si­a­lizm re­a­liz­mi mə­də­niy­yə­ti üçün xa­rak­te­rik olan ic­ti­mai borc ami­li­ni in­san ami­li ilə əvəz et­mə­yə na­il ol­du. Bu­nun üçün hər şey­dən əv­vəl adi in­sa­nın da­xi­li dün­ya­sı­na, qəlb alə­mi­nə en­mək la­zım idi. El­çin öz mü­a­sir­lə­ri­nə, adi in­sa­na həs­sas­lıq­la ya­naş­dı, əv­vəl­cə kə­pə­nək çi­çə­yin lə­çə­yi­nə qo­nan kimi onun müb­həm sir­lər­lə do­lu na­ra­hat mə­nə­vi alə­mi­nə en­di və son­ra da in­ad­kar bir inam­la hə­min in­san uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı, onun gö­zəl­lik­lər­lə do­lu da­xi­li alə­mi­ni cə­miy­yə­tə çı­xa­rıb, bü­tün dün­ya­ya bu alə­min priz­ma­sın­dan nə­zər sal­dı. Tə­bii ki, si­ya­si re­ji­min təz­yi­qi al­tın­da El­çin bə­zən ezop di­lin­də, bə­zən sə­ti­ral­tı mə­na­lar­la da­nış­ma­lı, bə­zən də fan­tas­mo­qo­ri­ya və qal­lü­si­na­si­ya­la­ra mü­ra­ci­ət et­mə­li ol­du. Bü­töv hal­da bun­lar El­çi­nin no­va­tor­lu­ğu­nu şərtlən­di­rən cə­hət­lər, onun nəs­rin üs­lu­bu­na və po­e­ti­ka­sı­na gə­tir­di­yi ye­ni­lik­lər idi. Bu ye­ni­lik­lə­ri biz XX əs­rin son çə­rə­yin­də ya­zı­çı­nın he­ka­yə­lə­ri ilə bə­ra­bər, onun «Bir gö­rü­şün ta­rix­çə­si», «To­yu­ğun di­ri qal­ma­sı», «Dol­ça», «Bay­raq­dar» po­vestlə­rin­də də mü­şa­hi­də edi­rik. Bu po­vestlər müx­tə­lif səp­ki­lər­də cə­miy­yə­ti və ədi­bi na­ra­hat edən mə­nə­vi-əx­la­qi prob­lem­lə­rə həsr olu­nub.  Vax­ti­lə möh­tə­məş «İs­kən­dər­na­mə» əsə­rin­də da­hi Ni­za­mi de­yir­di: «Mə­nim fə­qa­nım tən­dü­rüstsüz­lük­dən­dir». El­çin də öz əsər­lə­rin­də XX əs­rin tən­dü­rüstsüz­lü­yün­dən, mə­nə­vi-əx­la­qi har­mo­ni­ya­nın po­zul­ma­sın­dan yaz­dı, onun sə­bəb­lə­ri­ni ara­dı. Sev­gi­siz hə­ya­tın fa­ci­ə­si­ni ya­şa­yan Məs­mə­xa­nı­mın göy göz­lə­rin­dən onun da­rı­xan qəl­bi­nə, tən­ha iç dün­ya­sı­na en­di, («Bir gö­rü­şün ta­rix­çə­si»). Öz əməl­lə­ri­nin cə­za­sı­nı ya­şa­yan, dərk olun­muş fa­ci­ə­nin qur­ba­nı Zü­bey­də­nin «dər­si­ni ver­di» («To­yu­ğun di­ri qal­ma­sı»), nə­in­ki min il­lik adət-ənə­nə­lə­rə mü­qəd­dəs inam­la ya­şa­yan in­san­la­rın, hət­ta öz və­zi­fə­si­ni eti­bar­la ye­ri­nə ye­ti­rən itin  po­zul­ma­sı sə­bəb­lə­ri üzə­rin­də da­yan­dı («Dol­ça»). Bu po­vestlər janr ba­xı­mın­dan da ye­ni, mi­ni­a­tür po­vestlər idi.

El­çi­nin çox­cə­hət­li ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da onun möh­tə­şəm ro­man­la­rı - «Mah­mud və Mər­yəm», «Ağ də­və», «Ölüm hök­mü» xü­su­si yer tu­tur.

«Mah­mud və Mər­yəm» na­kam mə­həb­bət haq­qın­da yox, xal­qın ta­ri­xi və ta­le­yi haq­qın­da ro­man­dır. Bu­ra­da eşq və qəm xal­qın özü­nü­dər­ki­nin baş­lan­ğı­cı ki­mi ümu­mi­ləş­di­ri­lir. Ye­ri və ta­le­yi mə­lum ol­ma­yan sə­a­də­ti­ni ax­ta­ran Mah­mud «it­miş» xal­qı­nı ta­pır və onun fa­ci­ə­si­nə qo­vu­şur. Əziz və is­tək­li ada­mın ax­ta­rı­şı xal­qın ax­ta­rı­şı­na çev­ri­lir. Bu əsər­də ar­tıq ya­zı­çı­nı adi qəhrə­ma­nın da­xi­li sar­sın­tı­la­rı yox, bü­tün adi­lə­rin - xal­qın iz­ti­rab­la­rı na­ra­hat edir.

«Mah­mud və Mər­yəm» ro­ma­nın­da ya­zı­çı­nın bö­yük mü­vəf­fə­qiy­yə­ti «ca­ma­at» ob­ra­zı ilə bağ­lı­dır. Mir­zə Fə­tə­li­nin «nu­xu­lu­la­rı», Mir­zə Cə­li­lin «ölü­lə­ri» və «də­li­lə­ri». Sa­bi­rin «in­til­gentlə­ri» ki­mi El­çi­nin «ca­ma­a­tı» da mo­nu­men­tal top­lum ob­raz­dır. «Ca­ma­at» Sə­fə­vi­lər döv­lə­ti­nin sü­qu­tun­dan son­ra Azər­bay­can xal­qı­nın fa­ci­ə­si­ni əks et­di­rir. Xalq döv­lə­ti­ni iti­rən­də ta­le­yi na­mə­lum küt­lə­yə, «ca­ma­at»a çev­ri­lir.

Zi­yad xa­nı gənc Qa­ra­bağ xa­nən­də­si­nin qəm­li sə­si, Mah­mu­du isə Mər­yə­min ilıq nə­fə­si oya­dır.

«Ağ də­və» ro­ma­nın­da da mu­si­qi mə­nə­vi in­ti­ba­hın sim­vo­lu ki­mi ob­raz­la­şır.  Ba­la­kə­ri­min tü­tə­yi dil­lə de­yil­mə­si müş­kül olan hə­qi­qət­lər­dən söz açır.  «Mah­mud və Mər­yəm» ro­ma­nın­da Saz­lı Ab­dul­la­nı­n fa­ci­ə­si, gənc xa­nən­də­nin ya­nıq­lı sə­si, «Ağ də­və»də Ba­la­kə­ri­min tü­tə­yi had­isə­lə­rə ay­dın­lıq gə­ti­rir, 37-ci ilin can­lı fa­ci­ə­lə­ri ilə gü­nah­sız ta­le­lər ara­sın­da gö­zə­gö­rün­məz bir tə­miz­lik, saf­lıq pər­də­si çə­kir. Hər iki ro­man kö­kə­qa­yı­dı­şın zə­ru­ri­li­yi­ni təs­diq edən əsər­lər­dir.  «Ağ də­və»də El­çin kö­kə­qa­yı­dı­şın, mil­li özü­nü­dər­kin iki yo­lu­nu gös­tə­rir: əf­sa­nə və yad­daş! Ta­ri­xin ən yax­şı sax­lan­cı yad­daş­dır, yad­daş məhv ol­mur, bə­zən adi bir tü­tə­yin sə­sin­də də ya­şa­yır. Ta­rix ar­xiv­də, sə­nəd­də yox, yad­daş­da ya­şa­yır: əf­sa­nə­nin, mah­nı­nın, işı­ğın yad­da­şın­da «Ağ də­və» ro­ma­nı­nın əsas qəh­rə­ma­nı yad­daş­dır, mü­əl­lif onu qo­ru­ma­ğa ça­ğı­rır.

«Ağ də­və» ro­ma­nın­da El­çi­nin es­te­tik ide­a­lı, hu­ma­nist kon­sep­si­ya­sı əf­sa­nə­də tə­cəs­süm ta­pır. Mil­li-mə­nə­vi yad­da­şı­mız­da ağ rəng ümid, mu­rad rəm­zi­dir. El­çi­nin əf­sa­nə­sin­də­ki ağ də­və­nin lə­pir­lə­rin­də ağ gül­lər çi­çək açır. Ağ də­və kar­va­nı­nın yo­lu ağ işıq do­lu nur­lu sa­bah­lar­dır, bu, Azər­bay­can xal­qı­nın yo­lu­dur.

El­çin on­lar­la mo­noq­ra­fi­ya­ın, yüz­lər­lə el­mi-nə­zə­ri mə­qa­lə­nin mü­əl­li­fi olan gör­kəm­li nə­zə­riy­yə­çi alim, fi­lo­lo­gi­ya elmlə­ri dok­to­ru, pro­fes­sor­dur. Ədi­bin on cildlik «Se­çil­miş əsər­lə­ri»nin dörd cül­di onun el­mi əsər­lə­ri­ni əha­tə edir.  Təx­mi­nən bir ay əv­vəl şəx­siy­yə­ti­nə və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na də­rin rəğ­bət bəs­lə­di­yim xal­qı ya­zı­çı­sı Ana­rın 70 il­li­yi ilə bağ­lı Aka­de­mi­ya­da­kı çı­xı­şım­da mən de­dim ki, əgər biz hə­qi­qi el­mə qiy­mət ve­ri­rik­sə (!) on­da Ana­rı və El­çi­ni Aka­de­mi­ya­ya üzv seç­mə­li­yik. On­la­rın həm ədə­bi-ta­ri­xi xid­mət­lə­ri, həm də əsər­lə­ri bu­na im­kan ve­rir.

Əl­bət­tə, ki­çik bir mə­qa­lə­də mən El­çi­nin fun­da­men­tal mo­noq­ra­fi­ya­la­rı­nı təh­lil et­mək fik­rin­də de­yi­ləm, za­ma­nın­da bu də­yər­li əsər­lər (mə­sə­lən, «Tən­qid və ədə­biy­ya­tı­mı­zın prob­lem­lə­ri», «Klas­sik­lər və mü­a­sir­lər») haq­qın­da yaz­mı­şam.

El­çi­nin alim ki­mi yaz­dı­ğı ilk bö­yük əsər ədi­bin on cildli­yi­nin 8-ci cil­di­nə «Tən­qid və nəsr» ki­mi da­xil olan, 1945-1965-ci il­lər Azər­bay­can bə­dii nəs­ri­nin ədə­bi tən­qid­də dərk və şər­hi­nə həsr olun­muş mo­noq­ra­fi­ya­dır. Vax­ti­lə bu əsər «Tən­qid və ədə­biy­ya­tı­mı­zın prob­lem­lə­ri» ad­lı ki­tab­da çap olun­muş­du və aka­de­mik K.Ta­lıb­za­də bu ki­ta­ba «Tən­qid və janrla­rın ta­le­yi» ad­lı ma­raq­lı bir ön söz yaz­mış­dı. Aka­de­mik­lər Məm­məd Arif və Məm­məd Cə­fər El­çi­nin nəs­ri­ni, K.Ta­lıb­za­də isə bu «ön söz»də El­çi­nin el­mi­ni, vir­ti­oz tən­qid­çi mə­ha­rə­ti­ni yük­sək qiy­mət­lən­di­rir­di. «Tən­qid və nəsr» mo­noq­ra­fi­ya­sın­da El­çin ilk də­fə ona çox doğ­ma olan, be­şi­yi ba­şın­da da­yan­dı­ğı 60-cı il­lər ədə­biy­ya­tı­nın tə­şək­kül çə­tin­lik­lə­ri­ni ədə­bi-tən­qi­di pro­ses kon­tekstin­də izah edirdi. Bu na­dir ha­di­sə­dir, həm ye­ni nəs­ri ya­ra­da­san, həm də öz nə­zə­ri fə­ra­sə­tin­lə onun ədə­bi-ta­ri­xi pro­se­sə gə­li­şi­nə mü­ha­fi­zə­kar tən­qi­di­lə mü­ba­ri­zə­də yol aça­san. O za­man­kı ədə­bi tən­qi­din ən mü­ba­hi­sə­li prob­lem­lə­rin­dən olan «Sə­riy­yə mə­sə­lə­si»ni (İ.Əfən­di­ye­vin «Kör­pü­sa­lan­lar» əsə­ri­nin qəh­rə­ma­nı) El­çin çoz düz­gün həll et­mə­yə na­il ol­du: «Sə­riy­yə­nin öz döv­rü üçün adi hə­rə­kət­lə­ri­ni az qa­la mil­li adət-ənə­nə­lə­rin fa­ci­ə­si ki­mi qiy­mət­lən­dir­mək» məhz on­dan irə­li gə­lir­di ki, «mil­li xa­rak­te­rin di­na­mik ma­hiy­yə­ti, yə­ni ta­ri­xi ka­te­qo­ri­ya ol­du­ğu, ənə­nə və no­va­tor­lu­ğun di­a­lek­tik vəh­də­ti unu­du­lur­du». Həm El­çi­nin, həm də mə­nim - iki­mi­zin də ya­xın dos­tu, mər­hum Y.Qa­ra­ye­vin be­lə bir fik­ri var­dı: no­va­tor­luq, əs­lin­də, ənə­nə­yə mü­na­si­bə­tin konkret­li­yi­dir. El­çin «Sə­riy­yə mə­sə­lə­si»nə mil­li xa­rak­te­rin ta­ri­xi ro­lu və es­te­tik ma­hiy­yə­ti priz­ma­sın­dan nə­zər sa­lır və ona qar­şı çev­ril­miş tən­qi­di tərksi­lah edir.

Tə­rəd­düd et­mə­dən de­yə bi­lə­rəm ki, həm gör­kəm­li ədə­biy­yat­şü­nas alim, həm də pro­fes­si­o­nal tən­qid­çi ki­mi El­çi­nin əsər­lə­ri­nin baş­lı­ca prob­le­mi  MÜ­A­SİR­LİK­DİR. Bu ma­te­ri­a­list es­te­ti­ka­dan gə­lən adi bir ifa­də de­yil, El­çi­nin sə­nə­tə mü­na­si­bət me­ya­rı, onun nə­zə­ri-es­te­tik ide­a­lı­nın ifa­də tər­zi­dir. Onun cid­di əsər­lə­rin­dən bi­ri «Ə­də­biy­yat­da ta­rix və mü­a­sir­lik prob­le­mi» ad­la­nır. Bu, El­çi­nin fi­lo­lo­gi­ya elmlə­ri dok­to­ru alim­lik də­rə­cə­si al­maq üçün et­di­yi mə­ru­zə­nin adı­dır. Bu mə­ru­zə bi­zim elmdə cid­di mo­noq­ra­fi­ya­la­ra bə­ra­bər tu­tul­du.

El­çin ge­niş di­a­pa­zo­na ma­lik təd­qi­qat­çı­dır. Bu­nu mü­əy­yən et­mək üçün onun «Klas­sik aşıq po­e­zi­ya­sın­da «Dün­ya» ob­ra­zı» mo­noq­ra­fi­ya­sı­nı oxu­maq ki­fa­yət­dir. Bu əsər El­çi­nin mi­fik tə­fək­kür­dən mil­li fəl­sə­fə­yə qə­dər­ki dü­şün­cə ta­ri­xi­mi­zi gö­zəl bil­di­yi­ni əks et­dir­ir. El­çin müx­tə­lif bə­dii-fəl­sə­fi cə­rə­yan­la­rı həs­sas ya­zı­çı fəh­mi, çe­vik tən­qid­çi tə­fək­kü­rü ilə, ay­dın və sa­də üs­lub­da təh­lil et­mə­yi ba­ca­ran nə­zə­riy­yə­çi alim­dir.

El­çi­nin iki mo­noq­ra­fik təd­qi­qa­tı­nı xü­su­si bir şövqlə qeyd et­mək is­tə­yi­rəm: bö­yük mü­tə­fək­kir Üze­yir bə­yə həsr olun­muş «Bəs­tə­ka­rın və­tən­daş sö­zü» və Azər­bay­ca­nın bö­yük mil­li ya­zı­çı C.Cab­bar­lı­dan bəhs edən «Şəx­siy­yət və is­te­dad» mo­noq­ra­fi­ya­la­rı­nı! Hər iki əsər El­çi­nin öz sə­ləf­lə­ri ilə di­a­lo­qun­dan ya­ra­nıb. El­çi­nin şəx­siy­yə­tin­də həm Ü.Ha­cı­bəy­li­yə, həm də C.Cab­bar­lı­ya ox­şar cə­hət­lər var: müd­rik­li­yin təm­ki­ni və gəncli­yin eh­ti­ra­sı! «Eh­ti­ras ol­ma­dan da­hi­ya­nə heç nə ya­rat­maq müm­kün de­yil» - de­yir­di da­hi fi­lo­sof He­gel!

El­çin həm yü­ksək nə­zə­ri tə­fək­kü­rə, həm də çe­vik tən­qid­çi üs­lu­bu­na ma­lik­dir. S.Vur­ğun, M.İb­ra­hi­mov, M.Hü­seyn, S.Rə­hi­mov, R.Rza, İ.Əfən­di­yev ki­mi o da, Anar da ədə­bi-tən­qi­di və nə­zə­ri-es­te­tik əsər­lə­rin­də bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğın təc­rü­bə­si ilə nə­zə­riy­yə­si­ni bir­ləş­di­rən ya­zı­çı-tən­qid­çi ti­pi­dir. Bu tip­li ya­zı­çı­la­rın, xü­su­sən də El­çi­nin, el­mi əsər­lə­ri də da­ha can­lı, oxu­naq­lı və tə­sir­li olur. El­çin tək­cə nəsr və dra­ma­tur­gi­ya­da yox, ədə­bi tən­qid­də də re­for­ma apar­mış mü­əl­lif­dir.  O, 60-70-ci il­lər­də tən­qid­çi həm­kar­la­rı (mə­sə­lən Y.Qa­ra­yev, A.Hü­sey­nov, A.Əfən­di­yev) ilə bir­lik­də təs­vir tən­qi­din­dən təh­lil tən­qi­di­nə ke­çi­din əsa­sı­nı qoy­du. Onun bö­yük zi­ya­lı ama­lı, və­tən­da­şı yan­ğı­sı ilə 70-ci il­lər­də yaz­dı­ğı «Şeir axı­nı. Nə et­mə­li?», «He­ka­yə jan­rı: im­kan­la­rı­mız və id­di­a­la­rı­mız» ki­mi konspe­tu­al ya­zı­la­rı nə­in­ki Azər­bay­can, o za­man­kı İt­ti­faq tən­qi­di­nin par­laq nü­mu­nə­lə­ri idi...

Mü­a­sir qlo­bal­la­şan dün­ya­da ya­zı­çı möv­qe­yi­nin çə­tin­ləş­di­yi bir dövrdə El­çin (Əfən­di­yev) əzm və is­te­dad­la ya­zıb ya­ra­dır, onun ad­dım­la­rı­nın sə­si dün­ya ədə­bi pro­se­si­nin ritmi­nə dü­zəm ve­rir, o, Azər­bay­can bə­dii sö­zü­nün şöh­rə­ti­ni üç­rən­gli bay­ra­ğı­mız ki­mi dün­ya­nın ən uca zir­və­lə­ri­nə qal­dı­rır.

Elçin Mehrəliyev

YAZIÇININ YURD ŒHƏSRƏTİ

(Elçinin "Qarabağ şikəstəsi" hekayəsi üzərində düşünərkən)

Məlumdur ki, hadisələrin lakonik tərzdə inikası və insan-zaman, mühit-mənəviyyat problemləri ilə bağlı fikir və duyğuların canlı təsviri baxımından Elçin yaradıcılığı səciyyəvidir. Yazıçının "Qaçqınlar" silsiləsindən "Bayraqdar" povesti, "Sarı gəlin", "Araba", "Qarabağ şikəstəsi" kimi hekayələri  həm də bu yöndən diqqəti cəlb edir. Adı çəkilən əsərlərdə Qarabağ faciəsinin dözülməz məşəqqətlilik ponoramı, qaçqın və köçkünlərin doğma yurd-ocaq təşnəsi incə psixoloji duyğu, cizgi və məqamlarla, nəinki sözün, ifadənin, hətta durğu işarələrinin verə biləcəyi imkanlardan özünəxas yaradıcılıq məharəti ilə istifadə edilməklə əks etdirilir.

"Qarabağ şikəstəsi" hekayəsi belə başlanır: "...sonra uzaqdan elektrik qatarının çarxlarının səsi eşidildi..."  Sonrakı sətirlərdən dərhal aydınlaşır ki, buradakı "qatar - hərəkət" detalı əslində, hekayə qəhrəmanı Cümünün qovğalı ömrünün davamına - əzablı qaçqınlıq taleyinə bir işarədir. Doğma Şuşasından ayrı düşəndən sonra Buzovnadakı fəhlə yataqxanasında "müvəqqəti məskunlaşmış" Cümü artıq on ildir ki, keçmiş xatirələrlə yaşayır. Çünki "Cümünün bu on ildəki həyatı onun üçün ömür deyildi, bu başqa bir şey idi. Nə idi? Nə idisə də, Cümünün yaşadığı ömür - Şuşada, o Ağadədəli məhəlləsində qalmışdı" (Elçin. Bayraqdar. "Qapp-Poliqraf", Bakı, 2004, s.35). İllah da, hələ qatarın uzaqdan gələn səsini eşidincə, həyatında ilk dəfə səfərə çıxması, avtobusla Şuşadan Yevlaxa, oradan da qatarla Bakıya, universitetə imtahan verməyə gəlməyi yadına düşür və hər dəfə də Cümü bu qəmli-nisgilli xəyalatdan yaxa qurtarmaq üçün içmək, fikrini dağıtmaq istəyir - çünki onun bir vaxtlar romantik arzularla üz tutduğu gələcəkdən indi lax yumurta iyi-üfunəti gəlir.

Hekayənin ekspozisiyasındakı müəllif təhkiyəsi Cümü haqqındakı bu qısa qeydlərdən sonra qaçqın, köçkün insanların tale yaşantılarından doğan hiss və duyğular arasındakı oxşarlığı üzə çıxarmaq və epik təhlilə imkan yaratmaq məqsədilə tamam başqa bir istiqamətə - Ziba-İzabel xəttinə yönəlir. Buradan belə məlum olur ki, İzabel Zibanın qızıdır. Ziba bir vaxtlar Azərbaycanın Quba şəhərində doğulub, Qırmızı Qəsəbədə məktəb bitirib, orada ərə gedib, buradakı Azərbaycan dilli orta məktəbdə coğrafiya dərsi deyib... Sonradan qohumlarının dəvəti və ərinin təkidilə bütün ailəsilə İzrailə köçüb. Amma onun da ürəyi köhnə yurdda qalıb, "fikri-zikri, hissləri heç cürə bu ölkəyə sığışmır, əcdadlarının diyarı  kimi İzrailə hörmət etsə də, hətta bu ölkəni sevsə də, düşüncəsi, hissiyyatı, xatirələri ilə bərabər uçub bu yerlərdən min kilometrlərlə uzaqlarda yerləşən Azərbaycana... qonur." Və onun nisgilli söhbətlərinin hamısı İzabelin uşaqlıq xatirəsinə hopub, artıq anasının vəfatından on dörd illik bir müddət ötsə də, Ziba nostalgiyası İzabelin qəlbindən çıxmır; böyük qardaş və bacılarından fərqli olaraq, Azərbaycanı görməsə də, İzraildə Eriha deyilən kiçik bir şəhərdə anadan olsa da, "Azərbaycan" sözü də o Ziba nostalgiyasının içində İzabelin ürəyində yaşayır. Hətta nə vaxtsa ərə gedəndə, oğlu olanda ona "Aydın" adı qoyacağını düşünür, çünki anası ona oğlu olanda adını "Aydın" qoymağı tapşırmışdı. Elə bu yerdəcə İzabelin özünə qaçqınlarla bağlı iş seçməsinin - BMT-nin Qaçqınlar Üzrə Ali Komissarlığında işləməsinin təsadüfi yox, bilavasitə ana nostalgiyasının təsiri altında baş verməsi məntiqi üzə çıxır. Və günlərin bir günündə İzabel Xanukoff vəzifə xidmətinə uyğun olaraq Azərbaycana göndəriləcəyi xəbərini eşidəndə anası gözlərinin qabağına gəlir, ürəyindən bir sızıltı keçir...

Hekayənin giriş hissəsində süjet xəttinə daha bir obraz daxil edilir - bu, Xəzər sahilində, Buzovna ilə Zuğulba arasındakı sal qayalığın yaxınlığında yaşayan, hər yatanda elə yuxuda ikən o dəniz-qayalıq uğultusunu eşidən və bu uğultu səsinə gözünü açıb iş-gücünün dalınca yollanan avtobus sürücüsü Ağadadaşdır.

Beləliklə, ata-baba yurdundan zorla qovulmuş Cümü, "vətən" deyib sevdiyi Azərbaycanı öz xoşuna tərk edib İzrailə köçmüş Zibanın qızı İzabel və Buzovnada özünəxas sakit həyat tərzi keçirən Ağadadaş obrazları vasitəsilə hadisələrin müəyyən xətt üzrə inkişaf etdirilməsi, əlaqələndirilməsi, finalda başlıca qayənin açılması yüksək bədii-estetik səviyyədə təmin edilir. Yazıçı insanlar-talelər kontekstində yurda - kökə bağlı üç obrazın həyat tərzini və mənəvi dünyasını açıb ümumiləşdirməklə Azərbaycanın Qarabağ ovqatlı gerçəkliklərinə nüfuz edir. Göstərir ki, Azərbaycanda həyat İzabel üçün cazibəli və möcüzəli, Ağadadaş üçün sadə və yeknəsəqdirsə, Cümü üçün cəhənnəm əzabıdır, usandırıcıdır.

Hekayənin məzmunundan belə məlum olur ki, Cümü universitetə qəbul imtahanında "2" alandan sonra yenə cənnətməkan Şuşaya qayıdıb, taksi sürücüsü işləyib, özünə yaxşı həyət-baca düzəldib, ailə qurub - orada onu Qızıldiş Cümşüd kimi tanıyıb hörmət edirdilər, amma ermənilər Şuşanı  işğal edəndən sonra qaçıb gəlib Buzovnadakı  bir fəhlə yataqxanasında sığınacaq tapandan - anası Güllü, arvadı Sona, qızı Cəmilə, oğlu Qalib, baldızı kor Solmazla birlikdə cəmi on altı kvadratmetrlik bir otaqda yaşamaq, bu qədər külfəti "hay-hayı getmiş" üstü kuzovlu bir motorolle ilə dolandırmaq məcburiyyətində qalandan sonra dönüb hamı üçün Cümü olub. Bir vaxtlar Şuşada "Gözlə-Gəlirəm Məmməd" adı ilə tanınan çayçı Məmməd acınacaqlı qaçqınlıq həyatında el-oba dərdi ilə havalanıb öz-özü ilə danışdığı və hər gün səhərin gözü açılandan yeddi nəfərin yaşadığı on səkkiz kvadratmetrlik otaqdan çıxıb yataqxana həyətindəki sınıq-salxaq skamyada əyləşib bir də şər qarışanda o otağa qayıtdığı kimi, Cümü də "bu dünyadan" can qurtarmaq üçün sübhdən tır-tırını xodlayıb  harasa yollanır; hərdən sahildəki qayalığa çəkilib elə Gözlə-Gəlirəm Məmməd kimi öz-özü ilə danışır, ucuz və zəhərli içkiləri qəbul etməklə fikir və sıxıntıdan xilas olmağa çalışır.

İzabel də çox yaxşı bilir ki, Azərbaycanda bir milyondan artıq qaçqın var. Bu insanlar Ermənistanın işğal etdiyi torpaqlardan qaçmış, məcburi köçkün düşmüşlər. Onlar çox ağır vəziyyətdə yaşayırlar. İzabell onu da yaxşı bilir ki, bu ölkənin cəmi səkkiz milyon əhalisi var, deməli, Azərbaycanda hər səkkiz nəfərdən biri qaçqındır, bu isə dünyada analoqu olmayan bir hadisədir. Lakin bütün bunlar, xüsusən də qaçqın anaların məişəti, qaçqın uşaqların güzəranı ürəyini ağrıtsa da, İzabel üçün sadəcə vəzifə borcunu yerinə yetirmək qədər-qiymətincədir. Onu Azərbaycana gətirən yurd həsrəti, vətən dərdi yox, elə bu vəzifə borcudur - yurd dərdi təngnəfəs olanda sidq-ürəkdən Qəçrəşin havasını arzulayan xəstə Zibanın qəlbində, şüurunda idi, onu da ölərkən özü ilə aparmışdır. İzabelin başlıca fikri, arzusu da qaçqınlarla son görüşü tez keçirib mütləq Qubaya, Qırmızı Qəsəbəyə getməkdi. İzabel o yerlərə getməsə, heç olmasa, bircə saat o yerlərə anasının gözləri ilə baxmasa, Zibanın ruhunun ondan inciyəcəyini düşünür. O hətta qaçqın dilindən eşitdiyi qəlbağrıdan, ürəkgöynədən giley-güzarın da o qədər fərqində deyil - çünki bu can ağrısı, yurd təşnəsi onun yox, Cümülərin, Məmmədlərin, Sürəyyaların, Sonalarındır. İzabelin, anasının ruhu şad olsun deyə hansısa bir azərbaycanlı qaçqın qadına bağışlamaq üçün Cenevrədən alıb gətirdiyi hədiyyəni - bir şüşə fransız ətrini Sonaya, "bir kənarda dayanıb heç nə deməyən və iri, ala  gözləri lap dərinlərinəcən kədər içində olan cavan bir qadına" verməsi də anası ilə əlaqəlidir. Sonanın gözlərindəki kədər İzabelə anasını xatırladır və "o kədəri heç cürə qəbul etmək istəmir".

Bir sözlə, hekayədə Ziba-İzabel xətti ana ilə bala arasındakı sırf bioloji bağlılıq, doğmalıq hissiyyatı müstəvisində qurulub, anadan balaya ötürülmə informasiya, yaddaş elementi şəklində inkişaf etdirilirsə, Cümü - qaçqın xətti etnik kökə, etnik mənəvi mühitə ruhən, mənən bağlılıq telləri üzərində qurulub həll edilir. Odur ki, İzabelin mənən yaşamadığı, onun üçün sadəcə ötürülmə olan "yurd həsrəti" ana nostalgiyasına diqqət, ana xatirələrinin oyatdığı maraq səviyyəsindən o tərəfə getmir və qaçqın Cümünün (Cümülərin) yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi mənada əzablı yaşantısının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmiş yurd həsrəti ilə müqayisəyə gəlməzdir.

Yurd sahibi Ağadadaşla yurdsuz Cümünün tale yaşantısındakı kəskin fərqlər də bədii detallarla ümumiləşdirilir: əgər dəniz-qayalıq uğultusu sakit həyat tərzi keçirən Ağadadaşa bir rahatlıq və özü ilə bərabər yüngül bir sərinlik, bir yuxu gətirirsə, Cümünü yatmağa qoymur; Abşeron havası Ağadadaşa ata-babasını, onların da vaxtilə bu yerlərin sakini olduğunu xatırladıb qəlbində qürur hissi doğurursa, Cümü üçün nəm və istidir - onu darıxdırır, o, bu havada nəfəs ala bilmir, Ziba öz Qəçrəşini arzuladığı kimi, Cümü də öz səfalı Şuşasını, gül-çiçəkli həyət-bacasını xatırlayıb-arzulayır. Yazıçının insana həm təbiətin bir parçası, həm də sosial-mənəvi varlıq kimi baxışı elmi-məntiqi, sosial-psixoloji cəhətdən əsaslandırılmış qənaət doğurur: insanı insan edən və daim öz şirəsi ilə qidalandırmaqla mənən ucaldan, ruhən yaşadan etnik kök, ilkin mühit, yurd-ocaq, el-oba sehri-möcüzəsi, doğma təbiətin torpağının, suyunun, havasının həyat cövhəridir - insan bu sehr-möcüzədən, həyat cövhərindən aralı düşüncə, kökündən qoparılmış gül kimi solmağa məhkumdur.

Lakin Zibadan fərqli olaraq, Cümünü darıxdıran yalnız "hava məsələsi" deyil. Ziba Azərbaycanla bərabər azərbaycanlıları da xoş xatirələrlə anıb öz yurdu üçün darıxırdı, "Ziba nostalgiyası" qızı İzabeldə azərbaycanlılar haqqında qəribə xoş hisslər, duyğular oyatmışdır və bu hisslər, duyğular hətta əsrarəngiz Qəçrəş gecəsində bir azərbaycanlı gənclə sevişmə həvəsi, marağı yaradır, onun Azərbaycana işgüzar səfəri məhəbbət macərası, sərgüzəşti ilə tamamlanır. Cümü isə indi onun həyət-bacasına sahib çıxmış, oradakı armud ağacından, bir dəfə dişləyəndə şirəsi axıb adamın yaxasını isladan armud dərib Cümünün dədə-babasının goruna söyə-söyə ləzzətlə yeyən erməniləri nifrət və qəzəblə yada salır - fikir-qaramatla daha çox yüklənir, nəfəsi daha da ağırlaşır. "Cümü nostalgiyası" oğlu Qalibin, qızı Cəmilənin içində işğalçı ermənilərə qarşı kin, nifrət, Şuşa faciəsinə biganə münasibət göstərənlərə isə inamsızlıq hissləri göyərtməkdədir - onlar çətin ki, yağı düşməni bağışlaya bilələr, çətin ki, buz kimi soyuq insanlara etibar edib arxa çevirələr...

Digər tərəfdən, yazıçı Ağadadaş obrazı vasitəsilə qaçqın dərdinə yalnız əcnəbilərin deyil, həm də Qarabağ dərdli Azərbaycanın özündə, hətta artıq on ildir ki, Cümü və Cümülərlə bir qəsəbədə yaşayan vətəndaşlarımızın biganə münasibət göstərdiyini açıqlayır. Ağadadaş Cümünün əhvalını duymaqdan, anlamaqdan çox-çox uzaqdır, hətta büsbütün Qarabağ faciəsinin ona sanki heç  bir dəxli yoxdur - iş günü avtobusunu sürür, istirahət günü nərd oynayır, futbola azarkeşlik edir və gecələr dəniz-qayalıq uğultusunun sədaları altında arvadının yanında rahatca  yatağına uzanır, onu vaxtsız banlayıb şirin yuxudan elədiyinə görə Qırmızı xoruzu hindən çıxarıb toyuq qarışıq həyətdən qovur. Cümü də insandır, o da halalca arvadı ilə bir yataqda yatmaq, gözəl Sonasını öpüb-oxşamaq istəyir, amma qaçqın məişəti buna imkan vermir. Hərdən Sonanı kimsəsiz qayalığa dartıb gətirməyə, xəlvəti sevişməyə məcbur olur. Amma bir dəfə bir-birini tanımayan Ağadadaşla Cümü burada, xoşagəlməz bir vəziyyətdə qarşılaşırlar: "...Mayın axırları idi və Abşeronda hələ çimmək mövsümü başlamamışdı... axşam Cümü yenə Sonanı motorollerin kuzovuna mindirib qayalığa apardı və yenə də o qayalıqda Sonanın solub rəngi məlum olmayan donunun düymələrini aça-aça, Sonanı öpə-öpə növbəti dəfə söz verdi ki, hər şey yaxşı olacaq, arağı da atacaq, bir də heç vaxt Sonanı beləcə qayalığa gətirməyəcək və elə bu vaxt, göydən düşdü, ya qayanın içindən pıtlayıb zühur elədi, bir ağsaqqal kişi - kənd sakini düz onların üstünə çıxdı, əvvəlcə özünü itirdi, sonra toxtayıb:

- Alə, - dedi, - it döyülsüz siz!...Pişik döyülsüz!.. Adamsuz axı!.. İnsansuz axı!..

Sona döşlərini donunun içinə dürtə-dürtə ayağa sıçrayıb motorollerə tərəf qaçdı və kuzova minib hönkürə-hönkürə çığırdı:

- Biz insan deyilik, biz qaçqınıq!.. Qaçqınıq!.. Qaçqınıq!.."

Hekayədə təsvir edilən həyati epizodlarda qaçqınlıq, didərginlik faciəsinin böyüklüyü və bu faciədən doğan hissi-psixoloji sarsıntıların dərinliyi məharətlə əks etdirilir. Məsələn, əsərdə yataqxana həyatının ağırlığı belə təsvir edilir: "Bu otağın da qapısı beşinci mərtəbədəki o biri otaqların qapısı kimi uzun aralığa açılırdı və o uzun aralıqda, xüsusən yay vaxtı xlor iyindən dayanmaq olmurdu, çünki aralığın hər iki başında tualet var idi və mərtəbənin arvadları gecə-gündüz ora xlor tökürdülər ki, üfunət-çirkab aləmi başına götürməsin. Hər halda, xlor iyi üfunətdən yaxşı idi və orası da yaxşı idi ki, bu yerlərdə xlordan ucuz şey yox idi". Yaxud epizodlardan birində Sona ona verilən hədiyyənin ətir olduğunu bilincə, sadəcə gülümsünür və  heç nə olmayıbmış kimi, çayniki götürüb krantdan su doldurmaq üçün həyətə düşür. Onun bu hərəkəti gülümsəməyinin "bu günümdə bircə ətirim əskik idi!" ironik mənasını da ifadə edir. Qadınların ən çox sevdiyi hədiyyələrdən olan ətir indi Sona üçün tamamilə mənasızdır - o, həyatın bu kimi şirin dadlarından, ləzzətlərindən çoxdan məhrum olub, özünü də, öz dediyi kimi, bir insan, bir qadın kimi deyil, qaçqın kimi görüb hiss edir, dəyərləndirir, Gözlə-Gəlirəm Məmmədin arvadı Sürəyya xala kimi, öz qaynanası Güllü arvad kimi fikri-xəyalı, arzusu-istəyi bəzənib-düzənməkdə yox, öz yurduna qayıtmaqdadır. Ona görə də Güllü arvadın: "Ə, səninnəyəm... Al bunu, apar yarmakada sat, o qıza, - əli ilə pəncərəyə tərəf işarə etdi, yəni ki, Sonaya, - bir babat don al gətir..." - deməsi qaçqın ailənin maddi ehtiyacı ilə bağlı olduğu qədər belə yaşanışın mənasızlığı, ömrün puçluğu haqqındakı acı təsəvvür və qənaətlə əlaqəlidir. Sonanın insanlıq ləyaqətini təhqir edən, onu mənən alçaldan, gənc ikən soluxdurub qocaldan erməni məkri, xəyanəti, qəddarlığıdır. Və yazıçı bu obraza qəsdən Sona adı verməklə bir vaxtlar Cəfər Cabbarlının "1905-ci ildə" pyesində iki qonşu xalqın gələcək münasibətlərinə böyük ümidlərlə yaratdığı gənc Sona obrazının sonrakı taleyinə işarə edir, faciəvi aqibətdən ibrət dərsi götürməyə çağırır.

Yazıçı İzabelin qaçqınlarla görüşü epizodu vasitəsilə xarici ölkələrin, beynəlxalq təşkilatların azərbaycanlı qaçqınlara münasibəti məsələsinə də aydınlıq gətirir: "Əslində, daha belə görüşlərə qaçqınların da həvəsi və deməyə bir sözü qalmamışdı, çünki nə qədər söz var idisə, bu on-on bir ildə hamısını demişdilər, amma nə olsun? - xaricdən gəlirdilər, baxırdılar, hər şeyi öz gözləri ilə görürdülər, başlarını bulayırdılar, hətta, eləsi olurdu ki, bax, bu uzun, kürən qız kimi, gözləri dolurdu, elə bu qız kimi də, fotoaparatla şəkil çəkirdilər, bloknotlarında nəsə yazırdılar, sonra da çıxıb gedirdilər - nə dəyişirdi?". Odur ki, Məmməd kişinin arvadı Sürəyya xala Bakıya gəlib qaçqınların güzəranı ilə maraqlanan İzabel Xanukoffun qabağını kəsərək: "- Bura bax, - dedi. - Bizə heç nə lazım deyil! Bizə humanitar yardım da lazım deyil! Onu da aparın ermənilərə verin! Bizə heç nə lazım deyil! A tövbə! Bizə Şuşanı qaytarın! - Sonra üzünü tərcüməçi qıza tutdu: - Az, tərcümə elə! Nətər deyirəm, elə də tərcümə elə! - Və tərcüməçi qız onun sözlərini tərcümə etməyə başlayanda, beşinci mərtəbədən düşüb uşaqlarla birlikdə xaricdən gələn növbəti qonağa tamaşa edən Qalibin - Cümü ilə Sonanın oğlunun - qolundan yapışıb irəli çəkdi. - Bax, bu Şuşanı görməyib, burda anadan olub! Bunun vətəni bu yataqxanadı! Yataqxana adamın vətəni olar? Yataqxana adamın torpağı olar? - Sonra da aralığın açıq pəncərəsindən əlini uzadıb zeytun ağacının altındakı skamyada oturmuş Məmməd kişini göstərə-göstərə əməlli-başlı qışqırdı, elə bil, Şuşanı erməni yox, bu uzun, kürən qız onların əlindən almışdı - Odur, bax, - dedi, - mənim kişim on ildi orda oturub öz-özü ilə danışır! Nər kimi kişi idi! Top atsaydın, yıxılmazdı! - Və daha da bərkdən qışqırdı: - Şuşanı qaytar bizə! Şuşanı!... Şuşanı...". Bir sözlə, Cümünün (Cümülərin) cəhənnəm həyatı mənəvi-psixoloji sarsıntılarla müşayiət olunur, yurd dərdi, həsrəti onu (onları) dirigözlü qəbrə sürükləyir.

Beləliklə, Elçin öz hekayəsində üç tale yaşantısı arasındakı oxşar və fərqli, əlaqəli və əlaqəsiz, uyğun və ziddiyyətli vəziyyətləri üzə çıxarmağa imkan verən müxtəlif hadisələri, əhvalatları, anları, məqamları təsvir yolu ilə yurd-yurddaş vəhdəti və asılılığına aydınlıq gətirir, vətəndaşlıq problemini qabardır, işğalçı siyasətin acı nəticələrini, ağır fəsadlarını üzə çıxarır, Azərbaycan xalqının öz varlığı, milli mənliyi, mənəvi-əxlaqi dəyərləri uğrunda mübarizəsinin həyati zərurətini əks etdirir, sərhədsiz dünya birliyinə ümidin özünü doğruldub-doğrultmayacağı kimi qlobal məsələlər üzərində düşünməyə sövq edir. Qarabağın taleyinin bu problemlərdən, onların həllindən keçdiyini göstərir və buradan irəli gələn bədii vüsət əsərin başlıca ideya-məzmun xüsusiyyətini müəyyən edir.